Bệnh và địch hại thường gặp ở ong dú: nhận biết sớm và cách xử lý
Tin tốt: ong dú ít bệnh hơn ong mật nhiều. Chúng có hệ phòng thủ tự nhiên khá tốt — resin trong tổ có tính kháng khuẩn, và đàn rất giỏi bịt kín các lối vào.
Tin không tốt lắm: khi đàn đã suy đến mức bạn nhìn thấy vấn đề, thường là đã muộn. Nên phần quan trọng nhất của bài này không phải cách chữa, mà là cách phát hiện sớm ở cửa tổ.
Đọc cửa tổ — kỹ năng đáng giá nhất
Không cần mở nắp. Đứng cách một mét, nhìn hai ba phút vào buổi sáng nắng ấm.
Đàn khỏe: ong ra vào liên tục và có nhịp. Nhiều con về mang phấn hai bên chân — dấu hiệu đàn đang nuôi ấu trùng. Có ong đứng gác ở cửa.
Đáng lo:
- Ong ra vào lác đác dù trời đẹp — đàn suy quân.
- Gần như không con nào mang phấn về — đàn có thể mất chúa hoặc đang ngừng nuôi ấu trùng.
- Có xác ong trước cửa tổ — bất thường, cần mở kiểm tra.
- Ong bò lệt bệt, cánh xù, không bay được.
- Có ong lạ khác loài lảng vảng quanh cửa — có thể đang bị cướp mật.
Năm mối nguy phổ biến
1. Kiến — kẻ thù số một
Không phải bệnh, nhưng giết nhiều đàn nhất. Kiến vào theo đường chân thùng, cướp mật và tha ấu trùng. Đàn yếu thì bị dọn sạch trong vài ngày.
Dấu hiệu: thấy đường kiến bò lên chân thùng hoặc quanh nắp.
Xử lý: bôi mỡ bò quanh chân thùng, hoặc kê chân vào chén nước. Cắt mọi "cầu" bắc vào thùng: cành cây chạm mái, dây leo, cỏ cao. Kiểm tra lại định kỳ vì mỡ khô đi và lá rụng bắc cầu mới.
Không rắc thuốc diệt kiến quanh thùng. Ong cũng chết theo.
2. Mối
Ăn gỗ thùng từ bên trong, đến khi phát hiện thì thùng đã mục.
Dấu hiệu: đường đất nhỏ chạy dọc chân hoặc vách thùng; gõ vào nghe rỗng.
Xử lý: chuyển đàn sang thùng mới ngay. Kê thùng cao, tránh tiếp xúc đất và gỗ mục. Phòng vẫn hơn chữa: chọn gỗ tốt và kê chân sắt.
3. Nhện và thằn lằn
Giăng lưới hoặc rình quanh cửa tổ, bắt ong đi làm về. Thiệt hại chậm nhưng đều đặn.
Xử lý: dọn mạng nhện quanh thùng khi kiểm tra hằng tuần. Đơn giản vậy thôi.
4. Ruồi ký sinh (ruồi phorid)
Nguy hiểm hơn nhiều người nghĩ. Ruồi nhỏ đẻ trứng vào tổ, ấu trùng ruồi ăn phấn và ấu trùng ong.
Dấu hiệu: mở tổ thấy giòi nhỏ trong khu chứa phấn, phấn nhão và có mùi khác thường.
Xử lý: loại bỏ ngay phần phấn bị nhiễm. Ruồi này bị hấp dẫn bởi tổ hở và phấn rơi vãi — nên đừng để tổ mở lâu khi kiểm tra, và dọn sạch phấn rơi. Bẫy giấm táo đặt gần (không sát) thùng giúp giảm mật độ ruồi.
5. Nấm mốc
Bệnh của mùa mưa. Nguyên nhân gần như luôn là ẩm: thùng dột, thùng bịt quá kín không thoát hơi, hoặc đặt chỗ ẩm thấp.
Dấu hiệu: mảng trắng hoặc xanh trên hũ phấn, mùi mốc khi mở nắp.
Xử lý: lấy bỏ phần mốc, kiểm tra và sửa nguồn ẩm. Không xử lý được nguyên nhân thì mốc quay lại ngay.
Nguyên tắc chung khi đàn có vấn đề
- Không dùng hóa chất trong hoặc quanh tổ. Ong dú rất nhạy. Thứ diệt được địch hại thường diệt luôn đàn.
- Xử lý nguyên nhân, không chỉ triệu chứng. Dọn mốc mà không sửa chỗ dột thì tuần sau mốc lại.
- Đàn yếu thì đừng can thiệp nhiều. Mỗi lần mở nắp là thêm một cú sốc. Sửa cái cần sửa rồi để yên.
- Ghi lại. Ngày phát hiện, dấu hiệu gì, xử lý ra sao, sau đó thế nào. Lần sau gặp lại bạn sẽ biết cách nào hiệu quả với vườn nhà mình.
Trong hệ thống quản lý này, mỗi tổ có thể gắn cảnh báo theo mức độ và hạn xử lý; tổ đang có vấn đề mà quá số ngày quy định chưa ai cập nhật thì hệ thống tự nhắc. Nghe máy móc, nhưng khi nuôi vài chục tổ thì trí nhớ con người không đủ.